Η υπερθέρμανση των κτιρίων δεν είναι μια μελλοντική απειλή· είναι μια παρούσα πραγματικότητα που επηρεάζει τη ζωή μας, την υγεία μας και την ενεργειακή μας κατανάλωση. Σύμφωνα με το πρόσφατο Expert Panel on Overheating (Βέλγιο, 2025), οι αυξανόμενες θερμοκρασίες και οι συχνότεροι καύσωνες αποτελούν μια από τις πιο ορατές συνέπειες της «κλιματικής διαταραχής» — ενός όρου που αντικαθιστά τον πιο ήπιο «κλιματική αλλαγή», υπογραμμίζοντας τον ανθρώπινο παράγοντα.
Η άνοδος της θερμοκρασίας δεν είναι απλώς στατιστικό φαινόμενο. Μέχρι το 2050, οι θερμές ημέρες στη Βόρεια Ευρώπη αναμένεται να διπλασιαστούν, ενώ οι καύσωνες θα διαρκούν περισσότερο και θα είναι εντονότεροι. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα της θερμικής δυσφορίας δεν περιορίζεται πια στους θερινούς μήνες: εμφανίζεται πλέον και την άνοιξη ή το φθινόπωρο, ακόμη και σε ηλιόλουστες χειμωνιάτικες μέρες.
Η καλή μόνωση δεν είναι ο ένοχος — αντιθέτως, αποτελεί μέρος της λύσης. Όπως επισημαίνει η Hilde Breesch (Καθηγήτρια Φυσικής Κτιρίων στο KU Leuven), οι πραγματικοί «αδύναμοι κρίκοι» είναι τα ανοίγματα: τα παράθυρα, τα υαλοστάσια, οι προσόψεις χωρίς εξωτερική σκίαση. Η ηλιακή ακτινοβολία, αλλά και οι εσωτερικές πηγές θερμότητας (μαγείρεμα, φωτισμός, ηλεκτρικές συσκευές) εγκλωβίζουν τη θερμότητα, δημιουργώντας έναν εσωτερικό «θερμοκήπιο».
Πόλη ή ύπαιθρος;
Η ανισότητα της θερμότητας
Οι πόλεις θερμαίνονται ταχύτερα από την ύπαιθρο λόγω του λεγόμενου “urban heat island effect”. Το τσιμέντο και η άσφαλτος απορροφούν τη θερμότητα και τη διαχέουν τη νύχτα, εμποδίζοντας τη φυσική ψύξη των χώρων. Η διαφορά θερμοκρασίας μπορεί να φτάσει και τους 4°C, σύμφωνα με τον Niels Souverijns του ερευνητικού κέντρου VITO.
Η απάντηση δεν είναι μόνο τεχνική, αλλά και πολεοδομική. Η αύξηση του πρασίνου και η ενίσχυση των υδάτινων στοιχείων δημιουργούν συνθήκες φυσικής εξάτμισης, μειώνοντας τη θερμοκρασία και αυξάνοντας τη βιωσιμότητα των αστικών περιοχών. Το “de-paving”, δηλαδή η απομάκρυνση τσιμέντου για να επανέλθει το χώμα και το νερό, γίνεται ήδη πρακτική σε πόλεις όπως η Λουβέν, που συνδυάζουν την πράσινη υποδομή με δίκτυα βιώσιμης θέρμανσης και ψύξης.
Η σκίαση ως πρώτη γραμμή άμυνας
Η εξωτερική σκίαση είναι ίσως η πιο υποτιμημένη, αλλά αποτελεσματική επένδυση στη σύγχρονη δόμηση. Οι εξωτερικές περσίδες, οι τέντες, τα κινητά σκίαστρα ή ακόμη και η σωστή δενδροφύτευση μειώνουν τη θερμική φόρτιση πριν η ακτινοβολία περάσει το γυαλί. Όπως υπογραμμίζει ο Joost Declercq (αρχιτέκτονας, KU Leuven), «ο έξυπνος σχεδιασμός μπορεί να εξαλείψει έως και 80% της ανάγκης για ψύξη».
Η «Κλίμακα Ψύξης» του Ολλανδικού Οργανισμού OSKA θέτει ξεκάθαρες προτεραιότητες:
- Φυσική ψύξη στο περιβάλλον του κτιρίου (πράσινο και νερό).
- Πρόληψη εισόδου θερμότητας (σκίαση, προσανατολισμός).
- Παθητική αποβολή θερμότητας (νυχτερινός αερισμός, καμινάδα θερμότητας).
- Ενεργητική ψύξη μόνο ως έσχατη λύση, χωρίς ρυπογόνα ψυκτικά υγρά.
Η προσέγγιση αυτή συνδυάζει άνεση, ενεργειακή αποδοτικότητα και υγειονομική προστασία, περιορίζοντας την ανάγκη για ενεργοβόρα κλιματιστικά που επιβαρύνουν το κλίμα με εκπομπές CO2 και ψυκτικά αέρια υψηλής επικινδυνότητας.
Από την αρχιτεκτονική πρόληψη στην ενεργειακή νομοθεσία
Παρά την αναγνώριση του προβλήματος, η ευρωπαϊκή και ειδικά η βελγική νομοθεσία εξακολουθεί να εστιάζει κυρίως στη θερμική απόδοση τον χειμώνα. Η ανάγκη για ψύξη αντιμετωπίζεται ως δευτερεύουσα, ενώ τα πρότυπα (EPB/EPC) υποεκτιμούν τη θερμική συμπεριφορά το καλοκαίρι. Ο Καθηγητής Shady Attia (ULiège) προτείνει υποχρεωτικές μελέτες υπερθέρμανσης για όλα τα νέα ή ανακαινισμένα κτίρια, με δυναμικές προσομοιώσεις που λαμβάνουν υπόψη την αστική θερμική νησίδα, τη συμπεριφορά των χρηστών και τα μελλοντικά κλιματικά σενάρια.
Παράλληλα, ο οργανισμός VEROZO εισηγείται να γίνει υποχρεωτική η δυναμική σκίαση (π.χ. κινητά σκίαστρα που προσαρμόζονται εποχικά), έτσι ώστε να αξιοποιείται η ηλιακή ενέργεια τον χειμώνα και να αποτρέπεται η υπερθέρμανση το καλοκαίρι.
Υγεία και άνεση: το δικαίωμα στη δροσιά
Η υπερβολική ζέστη δεν είναι μόνο ζήτημα δυσφορίας· είναι και ζήτημα δημόσιας υγείας. Σύμφωνα με τον Hein Daanen, ειδικό στη θερμοφυσιολογία, η συνεχής θερμική καταπόνηση — ιδιαίτερα όταν οι νυχτερινές θερμοκρασίες δεν πέφτουν κάτω από τους 20°C — εμποδίζει την ανάκαμψη του οργανισμού και αυξάνει τον κίνδυνο θνησιμότητας σε ευάλωτες ομάδες. Η σκίαση, ο φυσικός αερισμός και η θερμική μάζα του κτιρίου μπορούν να μειώσουν σημαντικά αυτούς τους κινδύνους χωρίς ενεργοβόρες παρεμβάσεις.
Από την επίγνωση στη δράση
Η υπερθέρμανση των κτιρίων είναι διατομεακό πρόβλημα – συνδέει το κλίμα, την αρχιτεκτονική, την υγεία και την ενέργεια. Οι ειδικοί του πάνελ συνοψίζουν:
- Ενσωμάτωση της πρόληψης στις κανονιστικές απαιτήσεις (υποχρεωτική σκίαση, δυναμικές μελέτες).
- Επένδυση στην εκπαίδευση των μηχανικών και αρχιτεκτόνων με έμφαση στις παθητικές λύσεις.
- Προώθηση πράσινων και «υδάτινων» πόλεων.
- Ευαισθητοποίηση των κατοίκων σε απλές, καθημερινές πρακτικές ψύξης (νυχτερινός αερισμός, αποφυγή συσκευών, σκίαση παραθύρων).
Όπως καταλήγει ο Attia:
«Η εποχή της απλής ευαισθητοποίησης έχει τελειώσει. Χρειαζόμαστε πράξεις – κτίρια και πόλεις που αντέχουν στη ζέστη χωρίς να εξαρτώνται από την ψύξη».
Η σκίαση δεν είναι πολυτέλεια, είναι προϋπόθεση υγιούς και βιώσιμης διαβίωσης. Το φως μάς δίνει ζωή· η σκιά μάς κρατά ζωντανούς.
Πηγή: es-so.com
