Η Ναταλία Κοκοκασάλη, ιδρύτρια του γραφείου Kokosalaki|Architecture, προσεγγίζει την αρχιτεκτονική ως μια διαδικασία οργάνωσης της καθημερινής ζωής και όχι ως άσκηση μορφής. Στη συνέντευξή της, αναδεικνύει μια συνεκτική σκέψη που συνδέει την κατοίκηση με την εμπειρία, τη βιωσιμότητα με τη διάρκεια και τον σχεδιασμό με το κλίμα. Από τις παθητικές αρχές και τη σημασία της σκίασης στο μεσογειακό περιβάλλον, έως τον ρόλο των υλικών και την τεχνολογική εξέλιξη, η προσέγγισή της επαναφέρει στο επίκεντρο θεμελιώδεις αρχιτεκτονικές αξίες. Το project Casa Magda λειτουργεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής, όπου το φως, η σκίαση και τα όρια συνθέτουν την καθημερινή εμπειρία του χώρου.

Ποια είναι η βασική αρχιτεκτονική φιλοσοφία που καθοδηγεί το έργο σας;

Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, από την ίδρυση του γραφείου Kokosalaki|Architecture, αντιμετωπίζουμε την αρχιτεκτονική όχι μόνο ως άσκηση μορφής, αλλά ως έναν τρόπο οργάνωσης της ζωής. Σε κάθε έργο προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς θα ζήσουν οι άνθρωποι μέσα σε αυτό, πώς θα συναντιούνται, πού θα απομονώνονται και ποιες καθημερινές συνήθειες θα φιλοξενήσει ο χώρος.

Πώς ορίζετε την «ποιοτική κατοίκηση» και τι ρόλο παίζει η αρχιτεκτονική στην καθημερινή ευημερία;

Για τον λόγο αυτό, η έννοια της ποιοτικής κατοίκησης δεν συνδέεται απαραίτητα με το μέγεθος, το κόστος ή την εντυπωσιακή εικόνα ενός έργου. Ποιοτικός είναι ο χώρος που επιτρέπει στους ανθρώπους να τον κάνουν δικό τους. Ένας χώρος που αντέχει τη χρήση, που δεν απαιτεί διαρκή προσοχή από τον χρήστη, που δημιουργεί αίσθηση οικειότητας και μπορεί να υποδεχτεί διαφορετικές στιγμές της καθημερινότητας χωρίς να χάνει τον χαρακτήρα του.

Πιστεύω ότι η αρχιτεκτονική επηρεάζει ουσιαστικά την καθημερινή ευημερία των ανθρώπων, γιατί οι περισσότεροι δεν τη βιώνουν ως σχέδια, κατόψεις ή όψεις, αλλά ως καθημερινή εμπειρία. Το πώς πέφτει το πρωινό φως σε ένα τραπέζι, αν υπάρχει μια γωνιά για απομόνωση ή αν ένας χώρος διευκολύνει τη συνάντηση και τη συνύπαρξη, είναι στοιχεία που διαμορφώνουν διακριτικά αλλά καθοριστικά την ποιότητα της ζωής μας.

Τι σημαίνει για εσάς βιωσιμότητα πέρα από την τεχνολογία και τα ενεργειακά συστήματα;

Για εμάς η βιωσιμότητα δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνολογίας, ενεργειακών πιστοποιήσεων ή μηχανολογικών συστημάτων. Είναι πρωτίστως ζήτημα διάρκειας. Ένα κτίριο που γερνά όμορφα, που μπορεί να προσαρμοστεί σε νέες ανάγκες και που οι χρήστες αγαπούν αρκετά ώστε να το διατηρήσουν στον χρόνο, αποτελεί από μόνο του μια βιώσιμη πράξη.

Ποιες αρχές θεωρείτε ότι επανέρχονται σήμερα στο επίκεντρο της αρχιτεκτονικής σκέψης;

Μέσα από το πρόγραμμα MΑrch στον τομέα Sustainable Environmental Design (SED), της Architectural Association (ΑΑ) School of Architecture στο Λονδίνο, θεωρώ ότι η μεγαλύτερη πρόκληση για την αρχιτεκτονική ήταν να επαναφέρουμε στο επίκεντρο αρχές που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητες: τον σωστό προσανατολισμό, τη σκίαση, τον φυσικό αερισμό και τη συνετή χρήση των υλικών. Η επιλογή των υλικών δεν επηρεάζει μόνο το ενεργειακό αποτύπωμα ενός έργου, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτό συντηρείται, παλαιώνει και βιώνεται από τους χρήστες του.

Ποιον ρόλο παίζει η σκίαση στον σχεδιασμό ενός σύγχρονου κτιρίου;

Ιδιαίτερα στο μεσογειακό κλίμα, η σκίαση αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά εργαλεία. Δεν αφορά μόνο την εξοικονόμηση ενέργειας και την θερμική άνεση, αλλά τη δημιουργία ενδιάμεσων χώρων, μεταβάσεων και διαφορετικών ποιοτήτων κατοίκησης κατά τη διάρκεια της ημέρας. Θα έλεγα μάλιστα ότι στην Ελλάδα συχνά σχεδιάζουμε περισσότερο τη σκιά παρά τον ήλιο. Αντίστοιχα, αντιμετωπίζουμε το φυσικό φως ως ένα βασικό υλικό σχεδιασμού. Το ζητούμενο δεν είναι να εισέλθει όσο περισσότερο φως γίνεται, αλλά το κατάλληλο φως, στο κατάλληλο σημείο και τη σωστή στιγμή της ημέρας. Η σκίαση, οι προεξοχές, η θέση των ανοιγμάτων και η διαμπερής κίνηση του αέρα λειτουργούν πάντοτε ως ένα ενιαίο σύστημα.

Θεωρείτε ότι η παθητική αρχιτεκτονική αποκτά ξανά κεντρικό ρόλο στη σύγχρονη εποχή;

Από τα προαναφερθέντα προκύπτει ότι οι αρχές της παθητικής αρχιτεκτονικής δεν επιστρέφουν σήμερα ως μια ρομαντική αναφορά στο παρελθόν, αλλά ως μια πραγματική αναγκαιότητα. Για αιώνες αποτελούσαν μέρος της τοπικής οικοδομικής γνώσης και σήμερα αποδεικνύονται ξανά εξαιρετικά επίκαιρες.

Ποιες παρεμβάσεις θεωρείτε πιο ουσιαστικές σε ένα έργο ενεργειακής αναβάθμισης;

Συχνά αντιμετωπίζουμε την ενεργειακή αναβάθμιση ως τεχνικό ζήτημα, ενώ στην πραγματικότητα είναι πρωτίστως ζήτημα αρχιτεκτονικής. Σε ένα παλιό βιομηχανικό κτίριο που μελετήσαμε για μετατροπή σε κατοικίες, το κρίσιμο ερώτημα δεν ήταν ποιο σύστημα θέρμανσης θα εγκατασταθεί ή πόσο αποδοτικά θα ήταν τα μηχανολογικά συστήματα. Το πραγματικό πρόβλημα ήταν ότι ορισμένοι χώροι δεν λάμβαναν επαρκές φυσικό φως και δεν εξασφάλιζαν ικανοποιητικό διαμπερή αερισμό. Αν δεν λυθούν αυτά τα θεμελιώδη ζητήματα, καμία τεχνολογία δεν μπορεί να αντισταθμίσει πλήρως την έλλειψη ποιότητας στον ίδιο τον χώρο.

Πώς βλέπετε τη σχέση τεχνολογίας και αρχιτεκτονικής τα επόμενα χρόνια;

Η τεχνολογία θα διαδραματίσει αναμφίβολα όλο και σημαντικότερο ρόλο τα επόμενα χρόνια, όμως θεωρώ ότι η αξία της βρίσκεται στο να υποστηρίζει τις σωστές αρχιτεκτονικές αποφάσεις και όχι να τις αντικαθιστά. Παράλληλα, παρότι η ενημέρωση γύρω από τα ζητήματα ενεργειακής απόδοσης είναι σήμερα πολύ μεγαλύτερη από ό,τι πριν από μία δεκαετία, η συζήτηση εξακολουθεί συχνά να περιορίζεται σε τεχνικούς δείκτες και επιδοτήσεις. Χρειάζεται να μιλάμε περισσότερο για τη σχέση ανάμεσα στην ενεργειακή απόδοση, την άνεση και την ποιότητα ζωής.

Θα μπορούσατε να μας παρουσιάσετε ένα χαρακτηριστικό case study, όπως το Casa Magda;

Το Casa Magda αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της προσέγγισης. Το έργο ξεκίνησε από ένα απλό αλλά ουσιαστικό ερώτημα: πώς μπορείς να δημιουργήσεις μια φωτεινή και ανοιχτή κατοικία μέσα σε ένα πυκνοδομημένο προαστιακό περιβάλλον χωρίς να θυσιάσεις την ιδιωτικότητα;

Η απάντηση δόθηκε μέσα από μια αρχιτεκτονική που λειτουργεί ως σύστημα φίλτρων. Οι συμπαγείς τοίχοι οργανώνουν τη ζωή της κατοικίας και προσφέρουν προστασία, ενώ το αίθριο, τα μεγάλα ανοίγματα και η διάτρητη μεταλλική πρόσοψη επιτρέπουν στο φυσικό φως και στον αέρα να διεισδύουν βαθιά στο εσωτερικό. Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν ακριβώς αυτή η ισορροπία ανάμεσα στην ιδιωτικότητα και την ανοιχτότητα, ανάμεσα στην προστασία και την επαφή με το περιβάλλον.

Το έργο ανταποκρίνεται στο αθηναϊκό κλίμα μέσα από τη σκίαση, τον φυσικό αερισμό και τη δημιουργία ενδιάμεσων χώρων. Το αίθριο λειτουργεί ως μια προστατευμένη υπαίθρια αυλή που φέρνει φως και αέρα στο κέντρο της κατοικίας, ενώ η μεταλλική πρόσοψη μειώνει την ηλιακή επιβάρυνση χωρίς να αποκλείει τη θέα και το φυσικό φως.

Αυτό που θεωρώ τελικά ξεχωριστό στο Casa Magda δεν είναι κάποιο μεμονωμένο μορφολογικό στοιχείο, αλλά ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίζεται τα όρια: τα όρια ανάμεσα στο μέσα και το έξω, στο φως και τη σκιά, στην έκθεση και την ιδιωτικότητα. Η πρόσοψη λειτουργεί ως φίλτρο και όχι ως φράγμα, το αίθριο ως πραγματικός υπαίθριος χώρος και όχι απλώς ως φωταγωγός, ενώ ακόμη και το δέντρο της εισόδου συμμετέχει ενεργά στην αρχιτεκτονική σύνθεση. Παρά τη σύγχρονη και αυστηρή γεωμετρία του, το σπίτι επιδιώκει να δημιουργήσει μια καθημερινή εμπειρία κατοίκησης βασισμένη στο φως, τον αέρα, τη σκιά και την αίσθηση καταφυγίου — στοιχεία που θεωρώ διαχρονικά σημαντικά για την ελληνική αρχιτεκτονική.

Φωτογραφίες: Γαβριήλ Παπαδιώτης