Tο 5Square στο Vigentino του Μιλάνου αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρωπαϊκά παραδείγματα σύγχρονης αστικής αναγέννησης, με ιδιαίτερη έμφαση στον τρόπο που η σκίαση διαμορφώνει την καθημερινή κατοικησιμότητα του συγκροτήματος. Το έργο των Barreca & La Varra οργανώνει την περιβαλλοντική συμπεριφορά των κτιρίων μέσα από ένα πολυεπίπεδο σύστημα ελέγχου ηλιακής ακτινοβολίας, όπου τα υφασμάτινα εξωτερικά σκίαστρα λειτουργούν ως ενεργό φίλτρο μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού χώρου.
Σε επίπεδο αστικού και κοινωνικού σχεδιασμού, το έργο, που αναπτύχθηκε για λογαριασμό της Redo SGR και της Fondazione Housing Sociale, μετασχηματίζει πέντε εγκαταλελειμμένα κτίρια της δεκαετίας του ’90 σε περίπου 460–500 κατοικίες προσιτής στέγασης, ενσωματώνοντας παράλληλα υπηρεσίες υγείας, εμπορικές λειτουργίες και κοινόχρηστες υποδομές. Πέρα από το κοινωνικό και πολεοδομικό του αποτύπωμα, το 5Square αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τον τομέα της σκίασης και της ενεργειακής συμπεριφοράς των κτιρίων, καθώς η αρχιτεκτονική του δεν βασίζεται σε μία ενιαία «χειρονομία», αλλά σε ένα πολυεπίπεδο σύστημα περιβαλλοντικού ελέγχου για θερινή κατοικησιμότητα, όπου παθητικές και ημι-ενεργητικές στρατηγικές συνεργάζονται για τη ρύθμιση φωτός, θερμότητας και ιδιωτικότητας.
Ένα σύστημα κατοίκησης από επαναχρησιμοποίηση και αστική συμπύκνωση
Το 5 Square δεν δημιουργεί ένα νέο κτιριακό σύμπλεγμα από το μηδέν, αλλά επαναχρησιμοποιεί πέντε υφιστάμενα κελύφη που είχαν εγκαταλειφθεί για χρόνια. Η στρατηγική αυτή εντάσσεται στη σύγχρονη ευρωπαϊκή προσέγγιση της κυκλικής αστικής αναγέννησης, όπου η κατεδάφιση αντικαθίσταται από ανακατασκευή και επανενεργοποίηση.
Τα κτίρια οργανώνονται γύρω από εσωτερικές αυλές, δημιουργώντας μια τυπολογία τύπου “cluster housing”, όπου η πυκνότητα δεν λειτουργεί εις βάρος της ποιότητας ζωής, αλλά ως εργαλείο κοινωνικής και περιβαλλοντικής οργάνωσης. Η εγγύτητα στο Parco Agricolo Sud Milano ενισχύει περαιτέρω τη σχέση με το φυσικό τοπίο, προσφέροντας ένα περιφερειακό μικροκλίμα με χαμηλότερες θερμικές φορτίσεις σε σχέση με τον πυκνό αστικό ιστό.
Το βασικό τεχνολογικό επίπεδο: εξωτερική σκίαση με υφασμάτινα ρολά
Το πιο αναγνωρίσιμο τεχνικό στοιχείο του έργου είναι το σύστημα εξωτερικής σκίασης των όψεων, το οποίο σε πολλές φωτογραφικές αποτυπώσεις δημιουργεί την εντύπωση μιας «τέντας» που καλύπτει τα κτίρια. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα επαναλαμβανόμενο σύστημα εξωτερικών ρολών σκίασης (external roller blinds), εγκατεστημένων σε σειρά σε όλα τα επίπεδα των κατοικιών. Το σύστημα βασίζεται σε τεχνικά υφάσματα ηλιακού ελέγχου (sunscreen fabrics), τα οποία φιλτράρουν την ηλιακή ακτινοβολία πριν αυτή φτάσει στη γυάλινη επιφάνεια. Σύμφωνα με τα τεχνικά χαρακτηριστικά των εγκατεστημένων λύσεων, χρησιμοποιείται ύφασμα τύπου Sunscreen Satiné 5500, με σύνθεση PVC και υαλοΐνας, το οποίο προσφέρει υψηλό βαθμό απορρόφησης και ανάκλασης της ηλιακής ενέργειας, μειώνοντας σημαντικά το θερμικό φορτίο στους εσωτερικούς χώρους. Η λειτουργία του συστήματος είναι καθαρά παθητική αλλά δυναμική: τα ρολά μπορούν να αναπτυχθούν ή να ανασυρθούν ανάλογα με τις συνθήκες ηλιακής ακτινοβολίας και τις ανάγκες των κατοίκων, δημιουργώντας ένα ευέλικτο φίλτρο μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού περιβάλλοντος.
Η όψη ως δεύτερο περιβαλλοντικό φίλτρο
Το εξωτερικό σύστημα σκίασης δεν λειτουργεί απομονωμένα, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη αρχιτεκτονική λογική «διπλής όψης». Η πρόσοψη του 5 Square δεν είναι ένα ενιαίο στατικό κέλυφος, αλλά ένα πολυεπίπεδο σύστημα που περιλαμβάνει:
- εξωτερικά υφασμάτινα ρολά σκίασης
• ξύλινες περσίδες σε επιλεγμένα τμήματα
• βαθιές εσοχές και εσοχικά στοιχεία
• ημιυπαίθριες ζώνες σε μπαλκόνια και λότζιες
Η συνύπαρξη αυτών των στοιχείων δημιουργεί ένα σύνθετο «οπτικό και θερμικό φίλτρο», όπου η ηλιακή ακτινοβολία αντιμετωπίζεται με διαφοροποιημένες στρατηγικές ανά όψη και προσανατολισμό κι όχι με ενιαίο τρόπο. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία μιας μεταβαλλόμενης όψης, όπου η σκίαση γίνεται ταυτόχρονα λειτουργικό και μορφολογικό στοιχείο. Η λεγόμενη «κινητικότητα» της πρόσοψης δεν προέρχεται από μηχανικές κινήσεις μεγάλης κλίμακας, αλλά από τη μεταβολή της διαφάνειας και της σκίασης σε καθημερινό χρόνο χρήσης.
Θερμική συμπεριφορά και καλοκαιρινή κατοίκηση
Από ενεργειακή σκοπιά, το σύστημα σκίασης του 5 Square λειτουργεί ως κρίσιμος ρυθμιστής της θερινής συμπεριφοράς του κτιρίου. Η εξωτερική τοποθέτηση των υφασμάτινων ρολών εξασφαλίζει ότι η ηλιακή ακτινοβολία ανακόπτεται πριν φτάσει στο υαλοστάσιο, μειώνοντας δραστικά την υπερθέρμανση των εσωτερικών χώρων. Η διεθνής βιβλιογραφία για τα συστήματα εξωτερικής ηλιακής προστασίας δείχνει ότι η εξωτερική σκίαση είναι σημαντικά πιο αποτελεσματική από την εσωτερική, καθώς αποτρέπει τη μετατροπή της ηλιακής ενέργειας σε θερμότητα εντός του κτιρίου. Στην περίπτωση του συγκεκριμένου έργου, αυτή η λογική ενισχύεται από τη γεωμετρία των κτιρίων και τη σκίαση που προκύπτει από τις ίδιες τις αυλές. Έτσι, η θερινή θερμική άνεση δεν εξαρτάται από ένα μόνο σύστημα (π.χ. κλιματισμό), αλλά από τη συνεργασία πολλαπλών παραγόντων: σκίαση, φυσικός αερισμός μέσω αυλών και μειωμένη θερμική απορρόφηση των επιφανειών.
Το κοινωνικό επίπεδο: από εγκατάλειψη σε κυκλική κοινότητα κατοίκησης
Πέρα από τα τεχνικά χαρακτηριστικά της σκίασης, το 5 Square εντάσσεται σε μια βαθύτερη κοινωνική στρατηγική αστικής αναγέννησης. Το έργο μετατρέπει μια περιοχή εγκατάλειψης σε ένα ενεργό σύνολο κατοικίας και υπηρεσιών, εισάγοντας περίπου 500 προσιτές κατοικίες, καθώς και ιατρείο, εμπορικές χρήσεις και κοινόχρηστες υποδομές.
Η έννοια της «κυκλικής και συμπεριληπτικής κοινότητας κατοίκησης» είναι κεντρική στο έργο. Δεν αφορά μόνο την ανακύκλωση των κτιρίων, αλλά και τη δημιουργία ενός συστήματος κατοίκησης όπου η διαχείριση των πόρων, των επίπλων και των υπηρεσιών ακολουθεί λογική κυκλικής οικονομίας. Το αποτέλεσμα είναι μια νέα μορφή αστικής κοινότητας που δεν βασίζεται αποκλειστικά στην ιδιωτική ιδιοκτησία, αλλά στη συνεργατική χρήση χώρων και υπηρεσιών.
Πολυεπίπεδος περιβαλλοντικός έλεγχος
Το πιο σημαντικό στοιχείο του 5 Square είναι ότι αναδεικνύει τη σκίαση όχι ως επιμέρους αρχιτεκτονικό εξάρτημα, αλλά ως ενεργό στοιχείο ενός πολυεπίπεδου συστήματος περιβαλλοντικού ελέγχου του κελύφους.
Το σύστημα αυτό μπορεί να αναλυθεί σε τρία επίπεδα:
- Υλικό επίπεδο: υφασμάτινα ρολά, ξύλινες περσίδες, θερμικά υλικά κελύφους
- Αρχιτεκτονικό επίπεδο: αυλές, εσοχές, προσανατολισμός όγκων
- Αστικό επίπεδο: σχέση με το αγροτικό τοπίο και τη μειωμένη θερμική πυκνότητα της περιφέρειας
Η αλληλεπίδραση αυτών των επιπέδων δημιουργεί ένα περιβάλλον κατοίκησης όπου η θερινή άνεση είναι ενσωματωμένο αποτέλεσμα του σχεδιασμού και όχι πρόσθετη λειτουργία.
Συμπέρασμα
Το 5Square του Μιλάνου δεν είναι ένα έργο εμβληματικής αρχιτεκτονικής με την παραδοσιακή έννοια. Είναι ένα σύστημα κατοίκησης που συνδυάζει κοινωνική αναγέννηση και περιβαλλοντική απόδοση μέσω ενός πολυεπίπεδου μηχανισμού σκίασης και μικροκλιματικού ελέγχου. Η πραγματική του καινοτομία δεν βρίσκεται σε μία μεμονωμένη τεχνολογική λύση, αλλά στη συνθετική λογική του: η σκίαση, ο αερισμός, η μορφή των αυλών και η κοινωνική οργάνωση λειτουργούν ως ένα ενιαίο σύστημα θερινής κατοικησιμότητας. Σε μια εποχή όπου οι ευρωπαϊκές πόλεις αντιμετωπίζουν ολοένα εντονότερα θερμικά επεισόδια, το 5Square αναδεικνύει μια κρίσιμη μετατόπιση: από την αρχιτεκτονική του αντικειμένου στην αρχιτεκτονική του περιβάλλοντος.
